Odbudowa Ukrainy: jak polskie firmy mogą wejść na rynek

Udział w odbudowie nie musi od razu oznaczać inwestycji kapitałowej. Od tego, w jakiej roli firma wchodzi do projektu, zależy, jakie ryzyko ponosi i jakiego zabezpieczenia potrzebuje.

• Inwestor. Spółka obejmuje udziały w ukraińskim przedsiębiorstwie, buduje własny zakład albo finansuje spółkę zależną. Tu najważniejsze są umowa o ochronie inwestycji i ubezpieczenie ryzyka politycznego.
• Partner prywatny w PPP. Firma, sama lub w konsorcjum, startuje w konkursie ogłoszonym przez stronę publiczną, a umowę podpisuje utworzony do tego partner prywatny. Zasady wyznacza ukraińska ustawa nr 4510-IX.
• Wykonawca lub dostawca. Firma realizuje roboty albo dostarcza urządzenia i usługi inwestorowi lub zamawiającemu publicznemu. Ryzyko dotyczy wtedy przede wszystkim kontraktu i należności, a nie kapitału ulokowanego w Ukrainie.

Jakie firmy już się zgłaszają? W Katalogu Polskich Spółek, który PAIH prowadzi w ramach programu „Odbudowa Ukrainy”, firmy są pogrupowane m.in. w kategoriach: budownictwo, energetyka, farmacja i sprzęt medyczny, IT/ICT, maszyny oraz żywność. Najwięcej wpisów dotyczy budownictwa.

Inwestycje w Ukrainie dokonane z Polski chroni umowa między rządami Ukrainy i Polski o wzajemnym popieraniu i ochronie inwestycji, podpisana w Kijowie 12 stycznia 1993 r. i obowiązująca od 14 września 1993 r. W bazie ustawodawstwa Ukrainy ma status obowiązującej (stan na 25 października 2026 r.). Zawarto ją na dziesięć lat z automatycznym przedłużaniem o kolejne pięcioletnie okresy (art. 11 ust. 2); gdyby ją wypowiedziano, art. 1–10 chronią wcześniejsze inwestycje jeszcze przez dziesięć lat (art. 11 ust. 3).

• Kogo chroni (art. 1 ust. 1). Obywateli Polski oraz osoby prawne utworzone według prawa państwa, na którego terytorium mają siedzibę i prowadzą rzeczywistą działalność gospodarczą. Sama rejestracja spółki w Polsce, bez działalności w kraju, może więc nie wystarczyć.
• Jakie inwestycje (art. 2). Dokonane zgodnie z prawem Ukrainy, związane z działalnością gospodarczą i poczynione po 1 września 1991 r.
• Traktowanie (art. 4). Sprawiedliwe i równe, nie mniej korzystne niż wobec inwestorów z państwa najwyższego uprzywilejowania. Klauzula nie obejmuje przywilejów wynikających ze strefy wolnego handlu, unii celnej ani umów podatkowych.
• Transfery (art. 5). Swobodny transfer m.in. dywidend, odsetek, spłat pożyczek i wpływów ze sprzedaży lub likwidacji inwestycji, niezwłocznie i w walucie swobodnie wymienialnej.
• Wywłaszczenie (art. 6 ust. 1). Tylko w interesie publicznym, bez dyskryminacji, w trybie ustawowym i za odszkodowaniem według wartości rynkowej, z odsetkami. Wypłata „bez zbędnej zwłoki” oznacza czas potrzebny na formalności, nie dłużej niż trzy miesiące od złożenia wniosku.
• Straty wojenne (art. 6 ust. 2). Inwestorowi, którego inwestycja ucierpiała wskutek wojny, innego konfliktu zbrojnego, zamieszek lub stanu nadzwyczajnego, przysługują warunki restytucji, odszkodowania lub rekompensaty według art. 4 ust. 1 i 2, czyli co najmniej takie jak inwestorom z państwa najwyższego uprzywilejowania.
• Spory z państwem (art. 10). Najpierw sześć miesięcy konsultacji. Spór o transfery lub wywłaszczenie trafia potem na wniosek inwestora do arbitrażu ad hoc, inne spory — za zgodą obu stron. Orzeczenie jest ostateczne i wiążące (art. 10 ust. 5).

12 czerwca 2024 r. KUKE i MIGA ogłosiły, że będą wspólnie wspierać polskie inwestycje w Ukrainie i na innych rynkach. KUKE zadeklarowała przy tym gotowość ubezpieczania ryzyk handlowych, politycznych i siły wyższej, i to zarówno inwestycji planowanych, jak i istniejących.

Ubezpieczenie inwestycji bezpośrednich za granicą w KUKE chroni według opisu produktu przed stratami z powodu:

• interwencji rządu uniemożliwiających realizację inwestycji;
• ogłoszenia powszechnego moratorium płatniczego lub zakazu wywozu;
• braku możliwości transferu należności, np. dywidend;
• całkowitego pozbawienia możliwości wykonywania praw związanych z inwestycją;
• siły wyższej, w tym wojny, rewolucji, zamieszek, przewlekłych masowych strajków i klęsk żywiołowych.

Pokrycie wynosi do 95% wartości nakładów inwestycyjnych, ochrona może trwać do 20 lat, a ubezpieczyć można także inwestycję już istniejącą. Ochrona zależy od łącznego spełnienia warunków: umowy lub akty prawne dotyczące inwestycji muszą być podpisane i obowiązywać, a firma musi mieć wszystkie zezwolenia wymagane przez prawo kraju, w którym inwestuje.

MIGA (Grupa Banku Światowego) ma osobne produkty: od wojny i niepokojów społecznych (utrata lub zniszczenie aktywów i całkowite przerwanie działalności, także wskutek sabotażu i terroryzmu), od wywłaszczenia, w tym „pełzającego”, od niewymienialności waluty i ograniczeń transferu (sama deprecjacja waluty nie jest objęta) oraz od naruszenia umowy przez państwo. Od lutego 2022 r. do czerwca 2026 r. MIGA wystawiła w Ukrainie gwarancje na 573 mln USD, łącząc środki darczyńców z funduszu powierniczego SURE z ryzykiem na własnym bilansie. Polska i Ukraina są członkami MIGA.

Polska Agencja Inwestycji i Handlu prowadzi program „Odbudowa Ukrainy” z osobnym portalem. Agencja śledzi plany odbudowy władz ukraińskich i instytucji międzynarodowych oraz możliwości udziału polskich spółek w projektach. Na portalu firma znajdzie:

• Baza polskich firm zainteresowanych odbudową Ukrainy. Rejestracja przez formularz zgłoszeniowy pozwala PAIH poznać potencjał i potrzeby firmy oraz przesyłać jej informacje o inicjatywach związanych z rynkiem ukraińskim.
• Katalog Polskich Spółek — prezentacja firm dla ukraińskiego biznesu, instytucji publicznych i pozarządowych oraz organizacji międzynarodowych wspierających odbudowę. Najpierw trzeba zarejestrować się w bazie; formularz do katalogu PAIH przesyła potem.
• Team Poland dla Ukrainy, wspólna inicjatywa polskich instytucji rozwojowych: informacje o instrumentach wsparcia, finansowaniu i zabezpieczeniu ryzyka oraz doradztwo w eksporcie, inwestycjach i współpracy na rynku ukraińskim.

Według ukraińskiej ustawy nr 4510-IX o partnerstwie publiczno-prywatnym projekt PPP przygotowuje się wyłącznie z inicjatywy partnera publicznego (art. 10 ust. 1). Polska firma nie zgłasza więc własnego projektu, tylko startuje w konkursie. Dla oferenta ważne są zwłaszcza te przepisy:

• Informacja przed ogłoszeniem. Partner publiczny musi publikować na swojej stronie informacje o wszystkich projektach, dla których przygotowuje notatkę koncepcyjną, i może publikować listy projektów PPP (art. 10 ust. 2).
• Etapy przygotowania: najpierw notatka koncepcyjna, potem studium wykonalności; projekty o wartości poniżej progu przygotowuje się w jednym etapie (art. 10 ust. 3).
• Zwrot kosztów przygotowania. Umowa i dokumentacja konkursowa mogą zobowiązać partnera prywatnego do zwrotu kosztów strony publicznej: do 2,5% oczekiwanej wartości projektu za notatkę koncepcyjną lub studium wykonalności i do 2,5% za projekt dokumentacji konkursowej (art. 10 ust. 3). Warto ująć to w budżecie oferty.
• Tryby wyboru partnera: przetarg ograniczony, przetarg otwarty albo dialog konkurencyjny (art. 13 ust. 1). Ogłoszenie o przetargu ograniczonym podaje m.in. wymagania i terminy utworzenia partnera prywatnego oraz przewidziane formy wsparcia (art. 17 ust. 2).
• Wsparcie publiczne może przybrać formę m.in. gwarancji państwowych i lokalnych, współfinansowania budowy lub płatności za dostępność oraz grantu dla projektu (art. 43 ust. 1).
• Spory. Dokumentacja i umowa określają mechanizm, w tym międzynarodowy arbitraż handlowy lub inwestycyjny z siedzibą za granicą, jeśli partner prywatny lub jego założyciel jest przedsiębiorstwem z inwestycjami zagranicznymi (art. 42 ust. 2). Na żądanie partnera prywatnego lub kredytodawcy partner publiczny może zrzec się immunitetu suwerennego; przy majątku państwowym potrzebna jest zgoda Rady Ministrów Ukrainy (art. 42 ust. 3).

Ogłoszenie o konkursie publikuje komisja konkursowa partnera publicznego po zatwierdzeniu dokumentacji konkursowej lub jej części (art. 17 ust. 1 ustawy nr 4510-IX). Partnerami publicznymi są m.in. organy państwowe, rady hromad i spółki sektora publicznego (art. 10 ust. 2), dlatego warto śledzić ich strony, a nie tylko gotowe ogłoszenia.

Na EUROBRIDGE w dziale Przetargi zbieramy konkursy na wybór partnera prywatnego i koncesje z oficjalnych ogłoszeń. Terminy i warunki zawsze trzeba potwierdzić w dokumentacji partnera publicznego.

• Katalog obejmuje projekty PPP, inwestycje prywatne i odbudowę firm. Każda karta projektu pokazuje poziom weryfikacji i EUROBRIDGE Score.
• Score i poziom weryfikacji ułatwiają porównanie projektów, ale nie zastępują własnego due diligence ani porady prawnej. Zasady oceny opisujemy w dziale Metodologia.
• Po rejestracji jako inwestor mogą Państwo poprosić właściciela projektu o dodatkowe dane, podpisać NDA i pracować na dokumentach w Deal Roomie, wirtualnym data roomie z poziomami dostępu i rejestrem działań. Rejestracja inwestora jest bezpłatna.

1. Określić rolę: inwestor, partner prywatny w PPP czy wykonawca. Od niej zależy, jakie zabezpieczenia będą potrzebne.
2. Sprawdzić, czy spółka, przez którą Państwo inwestują, spełnia definicję inwestora z umowy Polska–Ukraina (art. 1 ust. 1).
3. Zarejestrować firmę w bazie PAIH „Odbudowa Ukrainy” i obserwować strony partnerów publicznych oraz ogłoszenia konkursów.
4. Przed wniesieniem kapitału porozmawiać z KUKE lub MIGA. Warunki polisy wpływają na strukturę transakcji, a KUKE wymaga m.in. zezwoleń zgodnych z prawem ukraińskim.
5. Przeprowadzić due diligence: tytuł prawny do aktywów i gruntu, zezwolenia, zadłużenie, spory sądowe, szkody wojenne i ich dokumentacja.
6. Ustalić z doradcami strukturę transakcji, prawo właściwe i klauzulę arbitrażową; w PPP w granicach art. 42 ustawy nr 4510-IX.